Dlaczego mózg młodzieży szybciej uzależnia się od nikotyny?
Dlaczego mózg młodzieży szybciej uzależnia się od nikotyny?
Uzależnienie od nikotyny wśród młodzieży jest poważnym problemem zdrowotnym i społecznym, który od lat niepokoi lekarzy, psychologów, a także rodziców. Badania naukowe dowodzą, że mózg osoby młodej w okresie dojrzewania jest znacznie bardziej podatny na uzależnienia niż mózg dorosłego człowieka. Dzieje się tak z kilku powodów: biologicznych, neurochemicznych, psychologicznych oraz środowiskowych. Szczególnie istotne znaczenie ma tu specyfika dojrzewającego układu nerwowego, który jest bardziej plastyczny, a zarazem bardziej wrażliwy na działanie substancji psychoaktywnych, w tym nikotyny. Poniższy tekst wyjaśnia, dlaczego właśnie mózg młodzieży tak szybko się uzależnia.
Neurobiologiczne podstawy podatności mózgu młodzieży na uzależnienia
Mózg człowieka rozwija się aż do około 25. roku życia, a kluczowe zmiany zachodzą w okresie dojrzewania, czyli między 12. a 18. rokiem życia. Najważniejsze procesy w tym czasie to przebudowa synaptyczna. Część połączeń nerwowych jest eliminowana, a inne są wzmacniane; tworzą się także nowe. Na poziomie neurobiologicznym można powiedzieć, że wymieranie neuronów nie jest przypadkowe. Przetrwają te szlaki neuronalne, które są pobudzane regularnie jakimś rodzajem doświadczeń. Natomiast te, które „nie są używane”, zanikają. Oznacza to, że powtarzane pozytywne doświadczenia związane z rozładowaniem napięcia po zapaleniu papierosa zostaną utrwalone, a inne sposoby radzenia sobie ze stresem mogą zostać zapomniane.
Ważne jest również, że w tym okresie szczególnie aktywny jest układ limbiczny, odpowiadający za emocje i odczuwanie przyjemności. Wyjątkowe znaczenie ma tu jego specyficzna część – hipokamp, odgrywający kluczową rolę w regulowaniu emocji oraz w procesie przekształcania informacji z pamięci krótkotrwałej w pamięć długotrwałą. Nikotyna silnie oddziałuje właśnie na ten układ, pobudzając wydzielanie dopaminy w tzw. układzie nagrody (głównie w jądrze półleżącym). Dopamina to neuroprzekaźnik, który w dużej mierze odpowiada za uczucie przyjemności i motywację. Rozwijający się mózg osoby młodej, ukształtowany tak, by szukać nowych doznań i silnych bodźców, reaguje na nikotynę znacznie gwałtowniej niż mózg osoby dorosłej. Równocześnie łatwiej i szybciej się uzależnia, a także szybciej tworzy szlaki pamięciowe utrwalające nawyk palenia w odpowiedzi na określone sytuacje lub emocje. Wszystko dodatkowo komplikuje fakt, że najpóźniej dojrzewa kora przedczołowa, odpowiedzialna m.in. za planowanie, kontrolę impulsów, przewidywanie konsekwencji i podejmowanie racjonalnych decyzji.
Nikotyna i jej wpływ na neurochemię młodego mózgu
Nikotyna działa głównie poprzez wiązanie się z receptorami acetylocholinergicznymi w mózgu. Powoduje to szereg reakcji neurochemicznych, z których najważniejszą jest zwiększone wydzielanie dopaminy. Jednak u młodych osób mózg nie jest jeszcze w pełni wykształcony. To powoduje, że reakcje na bodźce nagradzające są u nastolatków znacznie silniejsze i łatwiej prowadzą do tzw. neuroadaptacji, czyli trwałego „przyzwyczajania się” mózgu do obecności danej substancji. Jest to mechanizm leżący u podstaw uzależnienia od substancji psychoaktywnych.
Im młodszy organizm zaczyna kontakt z nikotyną, tym szybciej i głębiej zachodzą zmiany w mózgu. Badania obrazowe pokazują, że regularne palenie w młodym wieku prowadzi do trwałych zmian w strukturze i funkcjonowaniu mózgu – zwłaszcza w obszarach odpowiedzialnych za kontrolę impulsów, emocji, podejmowanie decyzji i pamięć.
Mechanizmy psychologiczne i społeczne sprzyjające uzależnieniu w okresie dojrzewania
W kontekście rozwoju psychologicznego w okresie adolescencji podejmowanie zachowań ryzykownych uznaje się za typowe. Młodzież częściej niż dorośli przecenia korzyści natychmiastowe (przyjemność, rozładowanie stresu) kosztem przyszłych konsekwencji (uzależnienie, choroby). Ten mechanizm wyjaśnia opisany powyżej proces dojrzewania mózgu, a konsekwencją jest często przekraczanie granic i eksperymentowanie z zachowaniami mogącymi nieść poważne skutki. Zachowania ryzykowne często są też swoistym manifestem niezależności i autonomii, a z drugiej strony – sposobem na zaspokojenie potrzeby akceptacji i przynależności do grupy. Te tendencje często wykorzystują producenci papierosów i e-papierosów, kierując reklamy (pośrednio lub bezpośrednio) właśnie do młodzieży. Młodzi ludzie sięgają po nikotynę nie tylko ze względu na jej działanie fizjologiczne, ale również psychologiczne i społeczne. Aby poczuć się doroślej czy przynależeć do grupy, którą łączy wspólne łamanie zakazów.
E-papierosy a uzależnienie młodzieży od nikotyny
E-papierosy są produktem wręcz skrojonym na potrzeby młodych osób. Producenci dbają o to, by miały designerski, atrakcyjny wygląd, były estetyczne i aromatyczne. Ich używanie spełnia kryteria „łamania zakazów” i sprzyja tworzeniu poczucia przynależności grupowej. Równocześnie łatwiej jest utrzymać ich używanie w tajemnicy przed rodzicami czy nauczycielami, ponieważ nie zostawiają charakterystycznego, nieprzyjemnego zapachu jak tradycyjne papierosy. Dodatkowo promowane są jako „mniej szkodliwe”. W rezultacie ich popularność wśród młodzieży lawinowo rośnie – często bez świadomości potencjalnych konsekwencji zdrowotnych i ryzyka uzależnienia. Tymczasem e-papierosy nierzadko zawierają bardzo wysokie dawki nikotyny, w dodatku w postaci soli nikotynowych, które szybciej przenikają do mózgu i tym samym szybciej uzależniają.
Skutki szybkiego uzależnienia się młodzieży od nikotyny
Uzależnienie od nikotyny w młodym wieku może mieć długofalowe konsekwencje. Liczne obserwacje wskazują, że wśród młodzieży używającej produktów z nikotyną większe jest prawdopodobieństwo sięgania w przyszłości po inne substancje uzależniające, jak alkohol, marihuana czy nawet narkotyki twarde. Wiadomo również, że uzależnienie od nikotyny osłabia zdolności poznawcze. Młodzież paląca papierosy (tradycyjne lub elektroniczne) ma gorszą pamięć, mniejszą zdolność koncentracji i podejmowania decyzji. Uzależnienie od nikotyny zwiększa też ryzyko rozwoju depresji, stanów lękowych oraz innych zaburzeń psychicznych.
Podsumowanie
Mózg młodzieży jest znacznie bardziej podatny na uzależnienia od nikotyny niż mózg osoby dorosłej. Wynika to zarówno z biologii rozwijającego się układu nerwowego, jak i z mechanizmów psychologicznych charakterystycznych dla wieku dojrzewania. Współczesne formy dostarczania nikotyny, takie jak e-papierosy, dodatkowo przyspieszają proces uzależniania.
I.Przepiórka; M Cedzyńska
Podobne treści: https://jakrzucicpalenie.pl/palenie-na-myslenie/
Bibliografia:
- Yuan M, Cross SJ, Loughlin SE, Leslie FM. Nicotine and the adolescent brain. J Physiol. 2015 Aug 15;593(16):3397-412. doi: 10.1113/JP270492. Epub 2015 Jun 23. PMID: 26018031; PMCID: PMC4560573. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4560573/
- https://gazeta.us.edu.pl/node/278282
- Wills TA, Sargent JD, Stoolmiller M, Gibbons FX, Worth KA, Dal Cin S. Movie exposure to smoking cues and adolescent smoking onset: a test for mediation through peer affiliations. Health Psychol. 2007 Nov;26(6):769-76. doi: 10.1037/0278-6133.26.6.769. PMID: 18020850. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18020850/